Het nieuwe GOЯKI

GOЯKI  Gejubel bij de première. Buikdansen in de foyer. Curryworst in de tuin. Berlijn heeft een nieuw theater, een jong ensemble in een oud huis!

der_kirschgarten_nurkan_erpulat

Euforisch kwam de Tagesspiegel met deze woorden terug van de eerste première in het nieuwe Maxim-Gorki-theater. Maar het kan ook anders, meende de theaterman van de concurrent. In de Berliner Zeitung had die het nogal neerbuigend over een cabarettistisch-literaire liederenavond, een multicultureel medleyprogramma en een clichéematige protestdemo. De meningen zijn dus nogal verdeeld. Maar dat past bij een wakker ensemble dat het slaperig theaterbed van Berlijn wil opschudden.

Het is een bont gezelschap dat in november begon aan een zes weken durende serie waarmee de restart van het GOЯKI theater programmatisch werd neergezet. De verwachtingen waren hooggespannen. Tenslotte had Shermin Langhoff, de succesvolle intendant van het ‘postmigrantisch’ theater Ballhaus Naunynstraße in Kreuzberg, vorig jaar nog de eervolle uitnodiging om over te stappen naar de Wiener Festwochen afgewezen. In plaats daarvan koos ze voor het relatief kleine, Oost-Berlijnse Maxim-Gorki-theater in Mitte. Het visuele image van het ensemble werd een beetje opgepoetst met een linksgedraaide “Russische” R. Maar welke wendingen zou de in 1969 in het Turkse Bursa geboren Shermin Langhoff op de nieuwe bühne brengen?

Verrassend klassiek

De openingsserie begon verrassend klassiek. In ieder geval in de keuze van het stuk “De kersentuin” van Anton Tsjechov. Een maatschappijkritische komedie over de ondergang van de adel en de opmaat naar de revolutionaire overgangen van de Russische samenleving aan het begin van de vorige eeuw. Een meer dan honderd jaar oud stuk, al meer dan honderd keer gespeeld. De regisseur Nurkan Erpulat heeft van Tsjechov’s komedie vooral “Klamauk” gemaakt, vindt de ene criticus, een beetje veel tamtam dus. De andere recensent, die van de taz, meent dat deze enscenering niet nóg symbolischer kon zijn. Het stuk is een metafoor voor de “Epochenwechsel“, een veranderend tijdsgewricht waarin ook onze hedendaagse samenleving zich bevindt.

En dat geldt ook voor het GOЯKI zelf. Niet toevallig wordt in “De kersentuin” de adelijke Ranewskaja door Ruth Reinecke gespeeld. Zij is de enige actrice die van het oude Maxim-Gorki is overgebleven. Ranewskaja’s grootgrondbezit wordt opgekocht door een Lopachin, in deze enscenering een zakenman van Turkse afkomst, gespeeld door Taner Şahintürk. Een van de nieuwe (Turkse, Russische, Azerbaidzjaanse, Duitse en ga zo nog maar een tijdje door) acteurs die als collectief het oude Gorki hebben overgenomen. Zo wordt ook de overgangsmaatschappij aan het nieuwe theater belichaamd.

“Het is geen drama geworden, maar een komedie, hier en daar zelfs een farce”. Zo omschreef en verdedigde Anton Tsjechov zelf meer dan honderd jaar geleden zijn stuk. Nurkan Erpulat maakt Tsjechow’s komedie opnieuw tot een “laatste Heimat-avond van een uit het lood geslagen samenleving“, zo prijst het GOЯKI zelf zijn eerste productie aan.

Heimat-reeks

De hele opmaat-serie van het nieuwe toneelgezelschap gaat over Heimat, over wie waar thuishoort, over identiteit. Over een samenleving in de overgang. Over de mix van problemen die dat natuurlijk ook oplevert. Maar voor Shermin Langhoff en haar internationale ensemble gaat het al jaren niet meer over migratie en integratie. Die zijn dat station allang voorbij, ‘postmigrantisch’ dus. Ze zijn hier, ze zijn hier geboren of op z’n minst opgegroeid, ze zijn deel van deze overgangsmaatschappij, ze horen hier thuis. Met zo’n vanzelfsprekendheid claimen zij ook hun plek in het theaterlandschap.

Met die claim bedreef Shermin Langhoff de afgelopen jaren haar ‘postmigrantisch theater’ in Kreuzberg. Met dezelfde pretentie doet ze dat – met haar duo-intendant Jens Hillje – nu aan het kleinste onder de grote Oost-Berlijnse bühnen. En dat zonder de herkomst van het theater en zichzelf, de theaterleidster, te verloochenen. De Heimat-reeks waarmee het GOЯKI tot de Kerst opent, grijpt daarom ook terug op twee stukken die de highlights van zowel het Ballhaus en het Gorki waren.

De Kersentuin-regisseur Nurkan Erpulat was ook de man die met zijn furieuze enscenering van “Verrücktes Blut” (‘Krankzinnig bloed’) voor zichzelf en het Ballhaus Naunystraße in 2011 een doorbraak in de Duitse toneelwereld forceerde. In het stuk probeert een lerares op een “zwarte school” haar leerlingen met een geladen pistool in de hand het Duitse dichtwerk van Friedrich Schiller bij te brengen. Het GOЯKI heeft het stuk in haar openingsserie opnieuw opgenomen.

Overgangsmaatschappij

Ook het verleden van het Oost-Berlijnse Maxim-Gorki theater hoort tot de erfenis van het nieuwe huis. Een jaar voor de val van de Muur beleefde het theaterstuk “De Overgangsmaatschappij” van de Oost-Duitse schrijver Volker Braun daar in de DDR zijn première. Toen pas, want Braun had zijn stuk al in 1982 geschreven maar het was tot november 1988 verboden. Het toneelstuk over de ondergang van de “reëel-socialistische” DDR sluit perfect aan bij “De kersentuin”, het openingsstuk van het nieuwe GOЯKI. Het theaterstuk van Braun bouwt trouwens voort op Tsjechow, diens “De drie zusters” stond model.

De relaunch van het toneelstuk van Volker Braun is ook een eerbetoon aan de toenmalige regisseur Thomas Langhoff, die met de opvoering van het stuk in het Maxim-Gorki theater voor een sensatie zorgde. De vorig jaar aan kanker overleden theaterman (73) was een van de grote Duitse regisseurs. Op zijn sterfdag, 2 februari 2012, stond in het Berliner Ensemble trouwens Tsjechow’s “Kersentuin” in Langhoff’s regie op het programma.

In december gaat Braun’s “Overgangsmaatschappij” in het GOЯKI in z’n tweede premiere, dit keer in de regie van Thomas Langhoff’s zoon Lukas. En zo knoopt diens vrouw, intendant Shermin Langhoff geb. Özel, in haar nieuwe theater alle draadjes van de overgangsmaatschappijen aan elkaar. In de openingsweken is het nieuwe Gorki niet alleen post-, maar ook nog eens ostmigrantisch!

Advertenties