Wilderness / Volker Braun

Vandaag is bij Suhrkamp de nieuwste dichtbundel van Volker Braun verschenen, de Handbibliothek der Unbehausten. En jawel, dat is snel! Het kernstuk van het 110 pagina’s tellende boek is er nu al  in nederlandse vertaling. In het afgelopen jaar heb ik de tien gedichten van Wilderness vertaald en van commentaren voorzien, terwijl Volker Braun over mijn schouder meekeek en zijn eigen kanttekeningen plaatste. De titel en het motto van de cyclus komt uit John Miltons Paradise Lost. Maar nog is niet alles verloren. Het epos van mens en natuur neemt in Brauns nieuwe bundel een nieuwe aanloop.

Volker Braun: Handbibliothek der Unbehausten, Suhrkamp Verlag, 110 Seiten, 20 Euro

*

1  Uit schedels eten

Schichtig als waterbuffels schromen de regels

Bokkige woorden, “domme kudde”

Ik lok ze, ik sla ze met twijgen en stokken

Beelden die we niet letterlijk durven nemen

In de regentijd bij een ondergelopen waadplaats

Tot er één

                    ten einde raad

                                                 in het drab springt

En de strofe volgt dan zonder dralen

(“Koeien, buffels, over de grens gesmokkeld”)

Aan een rivier tussen Birma en Thailand

“Stoned als we waren, marcheerden de botten als

vanzelf” … met hun zwaard spleten ze de koppen en aten

de hersens

Jaren vergingen, ik zweeg

                                              fragmenten

Woorden bleven aan ’t prikkeldraad hangen

“Opgepakt”, “verhoord”,

                                             verbannen woorden

Op mijn gesloten lippen

Onder deze zon, die zichzelf aderlaat

Zoiets als honger, als angst (ik ken het niet)

’s Nachts aan het havenkanaal van Fiumicino

Een lucifer ontstoken aan roestige ogen

Het epos, naamloos,

                                     dat een nieuwe aanloop neemt.

*

1 Uit schedels eten

koeien, buffels, over de grens gesmokkeld – Het lag natuurlijk voor de hand te denken dat deze regel, die van aanhalingstekens was voorzien, wel een citaat moest zijn. De Wilderness-uitgave van het kleine Keicher Verlag moet het zonder voetnoten stellen, waarmee Volker Braun anders altijd rijkelijk strooit. Als het al een citaat was, kon de dichter zich aanvankelijk de bron niet meer exact herinneren.

Volker Braun: Ik had eigenlijk gehoopt dat het een citaat uit Van Loons Birma-roman betrof, maar ik heb me waarschijnlijk vergist. Soms lijkt het om citaten te gaan, maar vaak gaat het om schijn-citaten, om geaccentueerde uitdrukkingen die “in de lucht hangen”.

Maar drie maanden later is de dichter nog altijd niet zeker van zijn zaak: Met moeite heb ik geprobeerd de citaten terug te vinden (bij het schrijven maak je tenslotte geen notities…). Maar die passages over koeien, buffels en de hersens komen vast en zeker uit een boek of een artikel. (Birma?)

De roman die Volker Braun in gedachte had, blijkt De Onzichtbaren (Veen, 2004) van Karel Glastra van Loon (1962-2005) te zijn. Dat hij daaraan moest denken, was niet toevallig, tenslotte had zijn dochter Arne Braun deze en ook andere romans van de Nederlandse auteur in het Duits vertaald. De Onzichtbaren van Glastra van Loon is een roman over een advocaat uit Birma, die met zijn jonge gezin het land ontvlucht en daarbij alles wat hem dierbaar is verliest. Het boek werd gevolgd door De Onzichtbaren in beeld van fotograaf Jan Bogaerts (ook bij Veen, 2005) die Birmese vluchtelingen fotografeerde in een Thais opvangkamp.

een rivier tussen Birma en Thailand – het gaat om de grensrivier Kri Buri tussen Thailand en Myanmar, zoals Birma tegenwoordig heet, die in het zuiden bij Ranong uitmondt in de Andamanzee.

Stoned als we waren… – ik wist aanvankelijk niet zo goed wat ik aanmoest met “Wir nahmen die Dröhnung…”, zoals dat in het origineel heet. Die Dröhnung kan op van alles slaan: een flinke dosis drugs, de volle lading van het een of ’t ander of ’n uitspatting van geweld bijvoorbeeld. Mijn eerste associaties gingen uit naar de oorlogen, opstanden en onderdrukking in Zuid-Oost Azië van de jaren zestig/zeventig. Dat ook vanwege het toenmalige drugsgebruik van de Amerikaanse soldaten. Een poëtisch tekst is zelden of nooit eenduidig en laat zo – zeker in Zuid-Oost Azië – vele bloemen bloeien. En zeker bij het intense lezen dat vertalen heet. Het dreunen van marcherende laarzen wordt verdrongen door gedraaf van de drijvers en getrappel van hun buffels. Of het gedreun van het wild stromend water van de Kri Buri. Ik dacht bij uit schedels eten zelfs dat het een beeld kon zijn voor het leeglepelen van schedels, het spijzen van herseninhouden , dus de gedachtengestapo, de Stasi. Temeer daar de direct aansluitende passage van woorden rept die aan het prikkeldraad blijven hangen. Oh, die fantastische bloemen die er bij het vertalen kunnen bloeien, van de onschuldig tere klaproos tot de verslavende papaver. Zo wordt vertalen eerder hallucineren dan associëren. Ik vond het hele complex aan associaties wel een beetje te veel van het goede en moest Volker Braun vragen mij door deze ondergelopen waadplaats te jagen.

VB: De Dröhnung, dat zijn de drugs (die het marcheren mogelijk maken).

Onder deze zon, die zichzelf aderlaatYvonne Scholten, de collega-vertaalster en oud-Italië-correspondente die me behulpzaam was bij het begrijpen van deze versregel, vond ’t op het eerste gezicht wel een beetje een vies beeld, zo’n aderlatende zon. Het heeft wel iets engs, iets suïcidaals, dat de zon “zelf de aderen opent”. Volker Braun citeert hier een vers van de Italiaanse filmer-dichter Pier Paolo Passolini uit 1964, Una disperata vitalità (Een vertwijfelde vitaliteit). Als in een film van Godard: alleen / , zo begint Pasolini de haast filmische openingsscene van het gedicht … in een wagen op de autobahn / van het latijnse neo-kapitalisme – op de terugweg van de luchthaven …

Het gedicht noemt Scholten in een korte reactie ook “een beetje griezelig, ’t lijkt een vooraankondiging van zijn eigen dood. Op dezelfde plek bij Fiumicino waar Pasolini vermoord werd – pestato dal copertone di un autotreno – vermorzeld door de banden van een vrachtwagen. Bij zijn eigen dood waren het de banden van een gewone auto.”

Scholten hielp me ook aan een tweede adviseur van deels-Italiaanse herkomst, Thomas Porena, die me een goed eind op weg heeft geholpen. Uiteindelijk ben ik tot deze vertaling van het Italiaanse fragment gekomen:

in un sole irriferibile in rime
non elegiache, perché celestiale
il più bel sole dell’anno –
come in un film di Godard:
sotto quel sole che si svenava immobile
unico,
il canale del porto di Fiumicino

onder een zon, alleen elegisch

te beschrijven, want hemels

de mooiste zon van ’t jaar –

net een film van Godard:

onder zo’n zon die zich aderlaat

adembenemend,

aan ’t havenkanaal van Fiumicino

In mijn adembenemend voor unico kon Porena zich niet zo erg vinden, omdat het ‘unico’ voor hem voor iets unieks, in de zin van groots, staat. Maar adembenemend (ademberovend) drukt die grootsheid, die indrukwekkendheid evenzo uit, vind ik. Bovendien verwijst het direct naar de film van Godard.

Pasolini refereert namelijk aan Godards misdaadfilm À Bout de Souffle (Ademloos, Buiten adem) van 1960 met hoofdrollen van Jean-Paul Belmondo en Jean Seberg, naar een draaiboek van François Truffaut. Godard won met zijn eerste lange film nog in hetzelfde jaar meteen een Zilveren Beer op het Filmfestival van Berlijn.

Precies in de tijd dat Volker Braun aan zijn Wilderness-cyclus begon te schrijven, werd in Berlijn de 90ste verjaardag van Pier Paolo Pasolini herdacht met een avond in het Institute for Cultural Inquiry / KulturLabor Berlin: Una disperata vitalità – Eine verzweifelte Vitalität; Stimmen, Gedichte, Gesang, Musik. Volgens de aankondiging een gebeuren met fragmenten van eeuwigdurend verleden en vragen aan de vergeten toekomst. Op 20 maart 2012 kon Braun zo in Prenzlauer Berg het aderlaten van de zon zelf meemaken.

In de Herfsttij der Middeleeuwen (1919) van de Nederlandse historicus Johan Huizinga (1872-1945) stuitte ik op de monstrans, net zo’n adembenemende, strááálende, strááálende zon als van Pasolini en onze eigen slam-dichter avant la lettre Johnny (de Selfkicker) van Doorn (1944-1991). Huizinga op pagina 215: … de monstrans stelde de gewijde hostie zelf tot aanbidding tentoon. Voor den torenvorm, dien zij bij haar eerste opkomen in de 14e eeuw had, kreeg de monstrans weldra dien van de stralende zon, symbool der goddelijke liefde.

Omdat het daarbij om de aanbidding van de hostie ging, is er ook een verbinding met de “aderlating”: de hostie is tenslotte Christus’ lichaam en het is Zijn bloed dat als zonnestralen van de met goud en edelstenen beladen monstrans straalt.

Mij werd door deze Huizinga-passage voor het eerst de mogelijke herkomst van Pasolini’s “aderlating” duidelijk – ik ben welliswaar gedoopt, zij het hervormd, maar afgezien van een paar jaartjes zondagschool niet echt religieus opgevoed. Ik wist niet of Volker Braun in zijn Dresdner kinderjaren religieus of zelfs room-katholiek was, maar voor de Italiaan Pasolini was dat vast wel zo. Het is daarom zelfs denkbaar dat Pasolini de link tussen aderlating en monstrans zelf heeft gelegd.

VB: En bedankt voor het uitstapje naar de monstrans. Ik ben niet gedoopt, heb geen belijdenis gedaan, en was niet eens bij de Jonge Pioniertjes!

Een lucifer ontvlamd aan roestige ogen refereert aan een regel uit de Canto CVI van Ezra Pound: So slow is the rose to open. / A match flares in the eyes’ hearth, / then darkness – Zo langzaam opent zich de roos. / Een lucifer ontvlamd aan de ogenhaard, / dan duisternis. Volker Braun gebruikt in zijn verwijzing Ein Zündholz angerissen – een lucifer die wordt aangestreken – am Augen-Rost. Daarmee interpreteert hij de ogen-haard als een ogen-rooster. Terwijl ik in mijn vertaling het rooster weer associëerde met Brauns eigen roestige ogen, als gevolg van een oogziekte. De lucifer heb ik in mijn eerste versie aangestreken, maar men kan in dit verband even goed – of misschien misschien beter – van ontstoken spreken.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s